FORSÍÐA STOFAN ÞJÓNUSTA GUÐBRANDUR RAGNA GREINAR > Áfengisvandi > Áfengisstjórn FRÓÐLEIKUR HAFA SAMBAND TENGLAR „Mea anima est tamquam tabula rasa - sál mín er sem óskrifað blað“ - Páll frá Feneyjum (ca. 1369-1429). „Aðgát skal höfð í nærveru sálar“ - Einar Benediktsson.   Áfengismisnotkun Í aldanna rás hefur það tíðkast í mörgum þjóðfélögum að drekka áfenga drykki. Nú á tímum neyta einnig flestir áfengis, oftast án alvarlegra afleiðinga. Hjá sumum er drykkjan í óhófi og hefur slæmar afleiðingar fyrir þá sjálfa og aðra. Hvað er áfengi? Áfengi (etanól) er virkt efni - aðaláhrif þess á heilann eru að það bælir starfsemi miðtaugakerfisins. Þótt fólk geti drukkið mikið magn áfengis á skömmum tíma, þá vinnur líkaminn hægt úr því og skilur út sem svarar einum drykk á klukkustund. Áfengir drykkir innihalda ekki allir sama magn af hreinu áfengi. Svipað magn af hreinu áfengi er í bjórdós, glasi af víni og einföldum sjúss. Hvaða áhrif hefur áfengi? Áhrif áfengis eru háð því hversu mikið er drukkið, á hve löngum tíma, fyrri reynsla neytandans af áfengi og aðstæðum við drykkjuna (eins og andlegri líðan ða því hvort aðrir eru til staðar). Sé áfengis neytt í hófi, njóta margir áhrifa þess. En þegar áfengismagnið í blóðnu eykst verða áhrifin sífellt neikvæðari og hamla eðlilegri virkni. Hugsanleg áhrif eru drafandi tal og minnistruflanir. Endurtekin ofdrykkja í langan tíma hefur neikvæð áhrif þegar til lengdar lætur. Þessi varanlegu áhrif geta verið allt frá minniháttar veikindum eins og magabólgum upp í alvarleg veikindi eins og skorpulifur eða heilaskemmdir, og frá vægum andlegum og félagslegum afleiðingum eins og fjarvistum frá vinnu upp í alvarlegar afleiðingar eins og skilnað eða atvinnumissi. Áhættan á að fá alvarleg sjúkdóma sem leiða af drykkju eykst ef drykkjunni fylgja miklar reykingar. Það sem meðal annar einkennir áfengisvandamál er að fólk fær aukið þol gagnvart áfengi og sumir verða háðir áfengi. Aukið þol þýðir að með síendurtekinni áfengisneyslu þarf neytandinn meira áfengismagn til þess að ná sömu áhrifum og áður fengust með minna magni. Einstaklingur sem hafa aukið þol sýna stundum aðeins fá merki ölvunar, þótt þeir hafi drukkið mikið magn áfengis. Þeir sem drekka mikið reglulega geta auðveldlega orðið andlega og líkamlega háðir áfengi. Þeim sem eru andlega háðir áfengi finnst þeir haf knýjandi þörf fyrir það. Þeir neyta áfengis þrátt fyrir augljósar, óæskilegar afleiðingar þess. Sumir verða andlega háðir áfengi og aðrir geta orðið líkamlega háiðr því, en oftast fer það saman. Þegar líkaminn hefur aðlagast áfenginu verður einsatklingurinn háður því. Ef hann hættir að drekka á þessu stigi getur hann fengið fráhvarfseinkenni áfengisneyslu. Þau geta verið alvarleg eins og til dæmis ofskynjanir, flog og sturlunareinkenni (delerium tremens). Er ofdrykkja arfgeng? Þó að nokkrar vísbendingar séu fyrir því að um arfgengi geti verið að ræða varðandi áfengisvandamál, þá er ekki vitað nákvæmlega hvað erfist. Niðurstöður rannsókna benda til að karlmenn sem eiga feður sem misnota áfengi séu í aukinni hættu, einkum ef ofdrykkju er einnig hægt að rekja til föðurafa. Meginannmarkar þessara niðurstaðna eru þó að þessir einstaklingar eru lítill hlut þeirra sem eiga við áfengisvandamál að stríða. Felstir sem misnota áfengi hafa ekki slíkan bakgrunn og ofdrykkja finnst ekki í fjölskyldusögu þeirra. Umhverfisþættir hafa þannig marktæk áhrif á það hvernig áfengisvandamál þróast. Sú þekking sem er til staðar í dag bendir sterklega til að ofdykkja ákvarðast hvorki einvörðungu af líffræðilegum þáttum né af umhverfinu. Nálgun sem tekur mið af líffræðilegum, sálfræðilegum og félagslegum þáttum virðist nauðsynleg til skilnings á þróun áfengisvandamála. Í stutu máli má segja að þótt sumir áfengisneytendur séu í meiri hættu en aðrir, þá getur hver og einn verið í hættu á að festast í vítahring áfengismisnotknuar. Er áfengismisnotkun stigvaxandi? Þekkingin í dag bendir til að drykkjuferill áfengismisnotenda nái yfir ýmis tímabil með mismunandi mikilli drykkju og á milli drykkjutímabila sé ýmist bindindi eða hófykkja. Hjá einungis litlum hluta versnar vandinn stig af stigi. Ef ofneysla áengis hefur svo miklar varnalegar afleiðingar, hvers vegna heldur fólk þá áfram ofdykkju? Ýmsar ástæður eru fyrir því að fólk drekkur óhóflega. Löngum hefur verið talið að ofneysla áfengis sé fyrst og fremst viðbrögð við vanlíðan (svo sem kvíða eða þunglyndi), samskiptaerfiðleikum eða vegna félagslegs þrýstings. Sumar nýrri rannsóknir gefa þó til kynna að margir sem eiga við áfengisvandamála að stríða drekki fyrst og fremst þegar þeim líður vel til að láta sér líða enn betur. Hvort heldur sem drukkið er í þeim tlgangi að losna við vanlíðan eða til að láta sér líða enn betur, þá finnur fók mun fyrr fyrir umbuninni semfylgir áfengisneyslu en neikvæðum afleiðingum hennar. Sú skammvinna umbun sem áfengisneyslan veitir er talin vera ein af ástæðunum fyrir því að fólk er tilbúið til að taka áhættu og líta fram hjá neikvæðum afleiðingum mikillar drykkju. Hvað er til ráða? Ýmiss konar meðferð og markmið hafa veið reynd í áfengismeðferð (s.s. lyfjameðferð, Einstakings- og hópmepferð, AA og atferlismeðferð). En þótt ýmsar leiðir hafi verið reyndar, hefur árangur verið takamarkaður. Jafnvel hefur verið deilt um hver markmið meðferðarinnar ættu að vera. Um tíma var talið að bindindi (þ.e. engin áfengisneysla) væri eina rétta markmiðið. Rannsóknir sem gerðar hafa verið á síðustu tveimur áratugum benda þó til að raunhæft markmið fyrir suma áfengismisnotendur sé að draga úr áfengisneyslu, einkum þar sem vandamálin eru ekki alvarlegs eðlis. Til eru líka nýlegar niðurstöður rannsókna sem benda til þess að sumir áfengismisnotendur nái tökum á áfengisvandanum án nokkurrar faglegrar aðstoðar eða meðferðar. Rannsóknir í atferlisfræði hafa lagt markverðan skerf til þeirra breytinga sem hafa átt sér stað innan áfengisfræðanna á síðustu áratugum, einkum á sviði greiningar og meðferðar. Atferlismeðferð hefst á nákvæmri greiningu á einstaklingnum, áfengisneyslu hans og þeim vandamálum sem tengjast henni. Þær uppplýsingar eru notaðar til að búa til einstaklingsbundna meðferðaráætlun sem hvetur til jákvæðra og heillavænlegra breytinga bæði á áfengisneyslunni og hegðun sem tengist henni. Almennt leiðarljós fyrir meðferð er að hún sé: Einstaklingsbundin. Eins lítið hamlandi og mögulegt er (hafi í för meða sér sem minnstar breytingar á lifi enstkalingsins en leiði þó til að markmiðum verði náð og árangur viðhaldist). Innihaldi þætti sem hvetji enstaklinginn til að skuldbinda sig við breytingar. Þ.e. leyfa honum að hafa áhrif á eigin meðferð eftir því sem hægt er. Taki til þátta sem tengjast afturför eða "falli", vegna þess hve afturhvarf til fyrri venja er algengt eftir meðferð. Atferlismeðferð er breytileg eftir því hversu alvarlegt áfengisvandamálið er. Má nefna að fyrir innlagða einstaklinga, sem eru verulega háðir áfengi, er markmið í meðferð bindindi. Og hefur þjálfun í félagsfærni með sérlegu tilliti til bindindis gefið ágæta raun. Þar sem áfengisminotkun er ekki komin á mjög alvarlegt stig hefur verið árangursríkara að beita skemmmri tíma göngudeildarmeðferð þar sem áhersla er lögð á þjálfun í sjtórn áfengisneyslu með hósemi sem markmið. Á undaförnum árum hefur atferlismeðferð einkum verið beitt hjá fólki sem ekki á við mjög alvarleg áfengisvandamála að stríða, meirihluti áfengsismisnotenda fellur í þann hóp. Hve langan tíma tekur meðferðin? Lengd meðferðar er breytileg háð þörfum hvers einstaklins. Hjá sumum er eingöngu um nokkur skipti að ræða en aðrir þurfa lengri meðferð. Mælt er með því að í meðferð sé einungis byrjað á að taka fyrir þá þætti sem mestu máli skipta til lausnar á vandanum og beðið með frekari aðgerðir eða viðbótarmeðferð þar til úr því fæst skorið hvort þeirra sé þörf. Auður R. Gunnarsdóttir hefur sérhæft sig í hugrænni atferlismeðferð við sálrænum vandkvæðum og áfengisvandamálum. Hún veitir einstaklingsráðgjöf og hefur haldið námskeið í stjórnun áfengisneyslu. Ofanritað er úr bæklingi gefnum út af Félagi um hugræna atferlismeðferð með leyfi AABT (Association for Advancement of Behaviour Therapy). Félag um hugræna meðferð er meðlimur í EABCT (European Accociation of Behavioral and Cognitive Therapies). © l993 Félag um atferlis- og hugræna meðferð.   Sálfræðiráðgjöfin hefur nú verið starfandi í á tíunda ár og þótti tími til kominn að stofan kæmi sér upp vefsetri til kynningar á starfseminni. > Lesa „Íslenska orðið sál hefur flókna, margbrotna og svolítið óáþreifanlega merkingu svipað og samsvarandi orð í öðrum tungumálum.“ > Lesa „Sálfræðingi er skylt að gæta þagmælsku um atriði sem hann fær vitneskju um í starfi sínu og leynt skulu fara samkvæmt lögum eða eðli máls.“ > Lesa