Um
hugtakið sál
 |
| PSYCHE e. H.W. Bissen.
Fræðigreinin sálarfræði
heitir psychology á erlendum málum.
Fyrri hluti þess orðs er dreginn af gríska
orðinu psyche sem þýðir
einmitt andi, önd, sál, hugur. |
Sá sem flettir upp orðinu sál í
sálfræðibókum finnur nánast
enga umfjöllun um þetta fyrirbæri. Fjallað
er um hug, vitund, vilja, tilfinningar, hegðun, skynjun,
skilning, greind. En hugtakið sál er nánast
hvergi að finna.
Orðið sem gefur sálfræðinni
nafn sitt [Psyche > e. psychology] er grískt
að uppruna og merkir upphaflega lífsanda eða
hreyfiafl mannsins en fær með tímanum
alls kyns merkingu, bæði trúarlega og
veraldlega.
Platón sér sál og líkama
sem andstæður. Hann telur sálina eiga
sjálfstæða tilvist og lifa áfram
eftir líkamsdauðann. Þetta er sú
hugmynd sem kristnin tekur síðar upp á
arma sína.
Aristóteles telur hins vegar sálina
háða líkamanum. Hann segir alla hluti
eiga sér bæði form og efni. Marmarastytta
hefur nauðsynlega bæði form og efni, segir
hann. Án formsins (mannslögunarinnar) væri
hún ekki til og hefði þá heldur
ekkert efni. Án efnisins (marmarans) væri
hún ekki til og hefði þá heldur
ekkert form. Efni manns kveður hann þá
vera líkamann en form hans sálina.
Mannssálin er til í þeim skilningi
að menn eru virkir, hugsa, finna til og vita af sér
eru lifandi. Og hluti þessarar sálar,
í það minnsta vitundin, virðist enn
alfarið óskýrð af hálfu vísinda,
það er að segja virðist vera af öðrum
toga en efni (líkaminn).
Um sálina
Íslenska orðið sál hefur flókna,
margbrotna og svolítið óáþreifanlega
merkingu svipað og samsvarandi orð í öðrum
tungumálum kringum okkur. Flestar merkingar þess
eru þó tengdar hugarstarfsemi manna eða
því sem tilheyrir lífverunni eða
manninum en hverfur eða skilur sig frá líkamanum
þegar maðurinn deyr.
Einföld athugun á orðabókum
getur leitt ýmislegt í ljós um
hugtakið sál. Orðabók Sigfúsar
Blöndals er íslensk-dönsk og lætur
sér nægja að þýða
íslenska orðið með danska orðinu
"sjæl", nema hvað við fáum
í leiðinni að vita að sál
getur líka þýtt "skinnpoki".
Í Íslenskri orðabók Árna
Böðvarssonar eru gefin samheitin "andi,
önd, lund, hugur, geð." Síðan
er sýnt merki sem táknar "guðfræði
og trúarbrögð" og gefin skýringin:Sá
hluti persónunnar sem margir hugsa sér
að lifi áfram eftir líkamsdauðann
(að eilífu).Svo er lesandi bókarinnar
minntur á þá alþekktu staðreynd
að menn tala oft um sál og líkama
og að sálarlíf er haft um "andlegt
líf manns, hugsun, viðbrögð og tilfinningar."
Í vönduðum enskum orðabókum
er oft talsverðan og kjarngóðan fróðleik
að hafa um svona hluti. Í Webster's Ninth
New Collegiate Dictionary frá 1983 er sálin
sögð vera:the immaterial essence, animating
principle or actuating cause of an individual life.Þetta
er raunar ekki auðvelt að þýða
en við skulum reyna:Óefniskennt afl sem skapar
einstaklingsbundið líf, uppspretta sem gefur
því kraft eða orsök sem knýr
það áfram. Auk annarra merkinga er
í þessari bók einnig gefin merkingin
"a person's total self", "heildarsjálf
manns" eða eitthvað í þá
veru, og er sú merking áhugaverð,
sjá hér á eftir.
Í Webster's Encyclopedic Unabridged Dictionary
of the English Language frá 1989 byrjar umfjöllunin
um "soul" með nokkuð jarðbundinni
skýringu:
Frumuppspretta lífs, tilfinninga, hugsunar og
aðgerða í manninum, þegar litið
er á hana sem sérstaka einingu er sé
aðskilin frá líkamanum, og einnig
yfirleitt talin eiga sér tilvist er sé
óháð líkamanum; andlegur þáttur
mannsins greindur frá líkamlega þættinum.
Íslenska orðið sál hefur sjálfsagt
ekki nákvæmlega sömu merkingar og enska
orðið "soul". Engu að síður
getum við séð af ensku orðabókunum
og Orðabók Árna Böðvarssonar
að íslenska orðið hefur nokkrar merkingar
sem hafa raunar hver um sig verið áleitið
viðfangsefni mismunandi fræðigreina í
tímans rás. Þannig hefur sú
merking sem snýr að andlegu lífi manna
almennt verið mjög til umfjöllunar í
heimspeki allar götur frá frumkvöðlunum
Platóni og Aristótelesi. Merkingin sem snýr
að hugsanlegu lífi manna eftir dauðann
og hlutverki sálarinnar í því
hefur verið viðfangsefni guðfræðinga.
Og segja má að sálfræðingar
nútímans séu að fjalla um "sálina"
í þeirri merkingu orðabókanna
sem snýr að sjálfinu, persónunni,
hegðun hennar, hugsun og öðru andlegu lífi.
Hér á Vísindavefnum verður síðar
fjallað sérstaklega um sálina frá
sjónarmiðum þessara mismunandi fræðigreina.
Fræðigreinin sálarfræði heitir
"psychology" á erlendum málum
svo sem kunnugt er. Fyrri hluti þess orðs
er dreginn af gríska orðinu 'psyche' sem
þýðir einmitt "andi, önd,
sál, hugur" (Webster's Encyclopedic ...).
Íslenska orðið er því í
rauninni býsna góð og bein þýðing
á hinu alþjóðlega fræðiorði.
Þess ber þó að gæta að
fæstir notendur þess hafa hina grísku
merkingu í huga og tengja "psychology"
kannski ekkert endilega við "soul". Íslenskir
málnotendur komast hins vegar ekki hjá
því að tengja "sálarfræði"
við "sál". Samkvæmt því
sem hér hefur verið sagt er ekkert við
það að athuga ef menn hafa ríkt
í huga að við erum þá að
nota orðið "sál" í einni
af mörgum merkingum sínum.
HEIMILD: Af Vísindavefnum;
Haukur Már Helgason og Þorsteinn Vilhjálmsson.
|